هرمز تا ابد گلوگاه انرژی جهان؛ چرا خطوط لوله هرگز جایگزین آن نمی شوند؟

تنگه هرمز یکی از مهم ترین گذرگاه های انرژی در جهان به شمار می رود مسیری باریک میان ایران و عمان که خلیج فارس را به دریای عمان و سپس به اقیانوس هند متصل می کند. این آبراه تنها چند ده کیلومتر عرض دارد اما نقش آن در اقتصاد جهانی بسیار فراتر از ابعاد جغرافیایی آن است زیرا بخش بزرگی از نفت صادراتی خاورمیانه از همین مسیر عبور می کند.

برآوردهای نهادهای بین المللی انرژی نشان می دهد که روزانه حدود هفده تا بیست میلیون بشکه نفت و فرآورده های نفتی از این تنگه عبور می کند این رقم معادل حدود یک پنجم مصرف روزانه نفت در جهان است علاوه بر نفت بخش قابل توجهی از تجارت گاز طبیعی مایع نیز از همین مسیر انجام می شود. به ویژه صادرات ال ان جی قطر که یکی از بزرگ ترین صادرکنندگان گاز مایع در جهان است.

کشورهای اصلی صادرکننده نفت در خلیج فارس از جمله عربستان سعودی عراق امارات کویت و ایران بخش عمده صادرات خود را از طریق پایانه های نفتی در این منطقه انجام می دهند. نفتکش ها پس از بارگیری در بنادر این کشورها برای رسیدن به بازارهای آسیایی اروپایی و حتی آمریکایی ناچارند از تنگه هرمز عبور کنند به همین دلیل این مسیر نه تنها برای کشورهای تولیدکننده بلکه برای مصرف کنندگان بزرگ انرژی در جهان نیز اهمیت حیاتی دارد.

هرگونه اختلال در این گذرگاه می تواند تاثیر فوری بر بازار جهانی نفت داشته باشد زیرا کاهش عرضه نفت در چنین مقیاسی می تواند به سرعت موجب افزایش قیمت ها و ایجاد نگرانی در بازارهای مالی و انرژی شود به همین دلیل امنیت و باز بودن این تنگه همواره یکی از موضوعات مهم در معادلات ژئوپلیتیک و انرژی جهان بوده است.

آیا خطوط لوله می توانند جایگزین هرمز شوند

با توجه به اهمیت حیاتی تنگه هرمز در تجارت جهانی انرژی یکی از پرسش های مهم این است که آیا می توان مسیرهای جایگزینی برای عبور نفت ایجاد کرد در سال های گذشته برخی کشورهای منطقه تلاش کرده اند با ساخت خطوط لوله بخشی از صادرات نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز منتقل کنند.

یکی از مهم ترین این پروژه ها خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی است که نفت را از میدان های نفتی شرق این کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می کند ظرفیت این خط لوله چند میلیون بشکه در روز است و به عربستان امکان می دهد بخشی از صادرات خود را بدون عبور از خلیج فارس انجام دهد امارات متحده عربی نیز خط لوله ای از میدان های نفتی ابوظبی به بندر فجیره در دریای عمان ساخته است که امکان صادرات نفت از خارج از خلیج فارس را فراهم می کند.

عراق نیز از طریق خط لوله ای که به بندر جیهان در ترکیه می رسد بخشی از نفت خود را به دریای مدیترانه منتقل می کند با این حال مجموع ظرفیت این خطوط لوله در بهترین حالت تنها بخشی از نفتی را که از تنگه هرمز عبور می کند پوشش می دهد.

کارشناسان بازار انرژی تاکید می کنند که حتی اگر این خطوط با حداکثر ظرفیت کار کنند باز هم نمی توانند جایگزین کامل این گذرگاه دریایی شوند زیرا حجم نفتی که روزانه از هرمز عبور می کند بسیار بیشتر از ظرفیت خطوط لوله موجود است افزون بر این همه کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج فارس به چنین مسیرهایی دسترسی ندارند و ایجاد شبکه ای گسترده از خطوط لوله جدید نیازمند سرمایه گذاری های بسیار بزرگ و زمان طولانی است.

به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند که خطوط لوله تنها می توانند بخشی از ریسک های احتمالی را کاهش دهند اما قادر نیستند نقش هرمز را به طور کامل جایگزین کنند.

واکنش بازار و نقش ذخایر استراتژیک

در شرایطی که نگرانی درباره امنیت تنگه هرمز افزایش پیدا می کند نگاه بازارهای جهانی به دو عامل مهم معطوف می شود نخست ظرفیت مسیرهای جایگزین و دوم ذخایر استراتژیک نفت در کشورهای مصرف کننده.

همایون فلکشاهی مدیر ارشد تحلیل بازار نفت در موسسه کپلر معتقد است که بسته شدن احتمالی تنگه هرمز می تواند شوک بزرگی به بازار جهانی وارد کند زیرا حجم نفتی که از این مسیر عبور می کند بسیار بالا است و جایگزینی کامل آن در کوتاه مدت امکان پذیر نیست به گفته او حتی با وجود خطوط لوله موجود همچنان بخش بزرگی از صادرات نفت منطقه به این گذرگاه وابسته است.

فلکشاهی توضیح می دهد که در چنین شرایطی یکی از ابزارهای مهم برای کنترل بازار استفاده از ذخایر استراتژیک نفت است کشورهای عضو آژانس بین المللی انرژی در مجموع بیش از یک میلیارد بشکه ذخیره اضطراری در اختیار دارند که برای مواقع بحران در نظر گرفته شده است.

بر اساس برنامه هایی که در چنین شرایطی مطرح می شود ممکن است حدود چهارصد میلیون بشکه از این ذخایر به بازار عرضه شود رقمی که می تواند برای چند ماه بخشی از کمبود عرضه را جبران کند این اقدام معمولا با هدف جلوگیری از جهش شدید قیمت ها در بازار جهانی انجام می شود.

فلکشاهی معتقد است آزادسازی این ذخایر می تواند در کوتاه مدت به آرام شدن بازار کمک کند و از جهش شدید قیمت نفت جلوگیری کند با این حال او تاکید می کند که این راهکار موقتی است زیرا ذخایر استراتژیک برای دوره محدودی قابل استفاده هستند و در صورت طولانی شدن بحران فشار دوباره به بازار باز خواهد گشت.

به گفته این تحلیلگر بازار انرژی همین مسئله نشان می دهد که تنگه هرمز همچنان یکی از نقاط کلیدی در امنیت انرژی جهان باقی خواهد ماند و هرگونه اختلال در آن می تواند پیامدهای گسترده ای برای اقتصاد جهانی داشته باشد.

در نهایت با وجود تلاش کشورها برای ایجاد مسیرهای جایگزین و افزایش ذخایر اضطراری واقعیت این است که هنوز هیچ مسیر یا زیرساختی نتوانسته نقش تنگه هرمز را در تجارت جهانی انرژی به طور کامل جایگزین کند این آبراه باریک همچنان یکی از مهم ترین گلوگاه‌های انرژی در جهان محسوب می شود و سرنوشت بخش بزرگی از جریان نفت جهان به امنیت و باز بودن آن گره خورده است.