بازآرایی ساختار نظامی ایران برای آمادگی در برابر جنگی طولانی
ساختار فرماندهی نظامی و امنیتی ایران با مجموعه‌ای از انتصابات جدید در حال بازآرایی است؛ تغییراتی که بر افزایش آمادگی عملیاتی، تقویت بازدارندگی و هماهنگی بیشتر میان بخش‌های نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک و...
ساختار فرماندهی نظامی و امنیتی ایران با مجموعه‌ای از انتصابات جدید در حال بازآرایی است؛ تغییراتی که بر افزایش آمادگی عملیاتی، تقویت بازدارندگی و هماهنگی بیشتر میان بخش‌های نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی تمرکز دارد.
در این چارچوب، تغییرات جدید در سطح فرماندهی نیروهای مسلح را می‌توان نشانه‌ای از تلاش تهران برای آمادگی در برابر یک رویارویی طولانی‌مدت با آمریکا و اسرائیل دانست. رویکرد جدید بر این فرض استوار است که تجربه درگیری‌های اخیر نشان داده است حفظ صرفِ «صبر استراتژیک» نمی‌تواند به‌تنهایی مانع از افزایش فشارها و حملات شود.
بر اساس این ارزیابی، ایران در حال حرکت به سمت الگویی از بازدارندگی است که در آن توانایی پاسخ‌گویی به حملات و تحمیل هزینه به طرف مقابل، نقش پررنگ‌تری خواهد داشت. هم‌زمان، تلاش می‌شود ساختار فرماندهی در زمان جنگ متمرکزتر و هماهنگی میان نهادهای نظامی افزایش یابد.
تغییرات در ساختار فرماندهی
در میان انتصابات جدید، سپردن مسئولیت دبیری شورای عالی امنیت ملی به محسن رضایی از مهم‌ترین تغییرات محسوب می‌شود. سابقه طولانی او در فرماندهی سپاه و نقش وی در توسعه ساختارهای نظامی و سازمانی این نیرو، از جمله عواملی است که اهمیت این انتصاب را افزایش داده است.
همچنین علی عبداللهی به‌عنوان رئیس جدید ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شده و مأموریت او تکمیل فرآیند ادغام قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا در ستاد کل عنوان شده است؛ اقدامی که می‌تواند به تمرکز بیشتر فرماندهی و هماهنگی عملیات در شرایط جنگی منجر شود.
احمد وحیدی نیز فرماندهی سپاه پاسداران را برعهده گرفته است. در مأموریت جدید او، حفظ آمادگی برای عملیات تهاجمی و تقویت بازدارندگی در برابر تهدیدهای خارجی مورد تأکید قرار گرفته است.
در بخش دریایی سپاه نیز علی عظمایی جایگزین علیرضا تنگسیری شده است. این تغییر در شرایطی انجام شده که تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین اهرم‌های راهبردی ایران در برابر فشارهای خارجی به شمار می‌رود. افزایش آمادگی رزمی، تقویت توان اطلاعاتی و هماهنگی با نیروی دریایی ارتش و سایر دستگاه‌های دولتی از محورهای اصلی این مأموریت است.
در حوزه داخلی نیز حسین طائب، رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، به ریاست سازمان بسیج منصوب شده است. تقویت شبکه اطلاعاتی، استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های جدید و افزایش سازمان‌دهی در سطح محلات از جمله محورهای مورد توجه در این مسئولیت عنوان شده است.
عبور از رویکرد «صبر استراتژیک»
ایران در سال‌های پس از خروج آمریکا از برجام، تلاش کرد با اتخاذ رویکردی محتاطانه از گسترش درگیری مستقیم جلوگیری کند و در عین پاسخ به فشارها و اقدامات نظامی، مسیر دیپلماسی را باز نگه دارد.
با این حال، تجربه درگیری‌های اخیر این دیدگاه را تقویت کرده که خویشتن‌داری ممکن است از سوی رقبای ایران به‌عنوان نشانه ضعف یا محدود بودن هزینه‌های حمله تلقی شود. بر همین اساس، رویکرد جدید بر افزایش توان نظامی در کنار نمایش آمادگی برای استفاده از این توان متمرکز شده است.
هدف اصلی این سیاست، ایجاد شرایطی است که هرگونه اقدام نظامی علیه ایران با هزینه‌های قابل توجه نظامی و اقتصادی برای طرف مقابل همراه شود و در نتیجه، احتمال تکرار درگیری کاهش یابد.
تنگه هرمز؛ اهرم اقتصادی و راهبردی
در حوزه اقتصادی نیز تجربه تحریم‌ها و توافق‌های هسته‌ای، تهران را نسبت به اتکا به وعده‌های کاهش تحریم‌ها محتاط‌تر کرده است. وابستگی رفع تحریم‌ها به تصمیم‌های دولت آمریکا و تغییرات احتمالی در کنگره، این نگرانی را ایجاد کرده که دستاوردهای اقتصادی توافق‌ها در بلندمدت تضمین‌شده نباشد.
در چنین شرایطی، تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کنترل این مسیر راهبردی می‌تواند برای ایران اهرمی مستقل در برابر فشارهای اقتصادی ایجاد کند و هزینه اعمال فشار بر تهران را برای طرف‌های مقابل افزایش دهد.
به نظر می‌رسد هدف ایران صرفاً استفاده مقطعی از تنگه هرمز در زمان بحران نیست، بلکه تلاش دارد از موقعیت راهبردی خود در این منطقه برای شکل‌دهی به ترتیبات جدید امنیتی و اقتصادی در خلیج فارس استفاده کند.
بر این اساس، اصرار تهران بر ایجاد ترتیبات دریایی جدید در تنگه هرمز و مقاومت در برابر بازگشایی آن صرفاً در ازای وعده‌های کاهش تحریم، بخشی از تلاش گسترده‌تر برای پایان دادن به درگیری با موقعیتی قدرتمندتر در معادلات منطقه‌ای است.